بسمه تعالي

اعتبارسنجي در شركت‌هاي ليزينگ و مقايسه آن با بانك‌ها

1- مقدمه

شايد بتوان گفت مهمترين مرحله در فرايند اعطاي تسهيلات مالي و اعتباري، مرحله اعتبارسنجي متقاضي اخذ تسهيلات است، چراكه تداوم روند جريان مثبت نقدينگي و به تبع آن سودآوري و ادامه حيات شركت، به وصول مطالبات بستگي دارد و وصول مطالبات، در گرو اعتبارسنجي دقيق متقاضيان اخذ تسهيلات است. اگرچه مرحله اعتبارسنجي، بطور مشترك هم در بانك‌ها و موسسات مالي و اعتباري و هم در شركت‌هاي ليزينگ اجرا مي‌گردد، اما سازوكار اعتبارسنجي در اين دو نهاد با يكديگر تفاوت‌هاي اساسي دارد. در اين مقاله تفاوت‌هاي بين مدل‌هاي اعتبارسنجي در صنعت ليزينگ و صنعت بانکداري بررسي مي‌شود. بطور كلي، در مدل‌هاي بانکي تنها ريسک احتمال نکول مشتري (احتمال عدم توانايي مشتري در بازپرداخت بدهي) برآورد مي‌شود، درحاليكه در مدل‌هاي اعتبارسنجي مربوط به صنعت ليزينگ علاوه بر ريسك نكول، ريسک‌هاي مربوط به فروشنده کالا و ريسک فروش مجدد دارايي نيز بايد مدنظر قرار گيرد. در اين مقاله، بعد از مرور كلي بر فرآيند ليزينگ، مفهوم ريسك اعتباري در اين صنعت تشريح شده و سپس سازوكارهاي سنجش اعتبار متقاضيان در بانك‌ها و شركت‌هاي ليزينگ مورد بررسي قرار گرفته است.

 2- مروري بر مفهوم، جايگاه و فرآيند عملياتـي ليزينگ

ليزينگ يك ابزار تامين مالي است كه براساس آن، متقاضي دارايي (مستاجر) مي‌تواند در قالب قرارداد اجاره و در ازاي پرداخت مبالغ مشخص اجاره‌بها به مالك دارايي (موجر)، از منافع آن دارايي استفاده كند. مهمترين ويژگي قرارداد ليزينگ اين است كه استفاده از منافع دارايي، از مالكيت آن جدا شده است. اهميت ليزينگ در تامين مالي به اندازه‌اي است كه امروزه، در كشورهاي پيشرفته حدود يك‌سوم تامين مالي بخش خصوصي ازطريق ليزينگ انجام مي‌شود. ليزينگ همچنين در بين كشورهاي درحال توسعه روند رو به رشدي را داشته است، بطوري‌كه ضريب نفوذ ليزينگ در برخي كشورهاي در حال توسعه مانند استوني به42 رسيده است.

مزاياي عمده‌اي همچون تسهيل در فرآيند اعطاي تسهيلات، امكان تامين مالي صددرصدي، عدم نياز به وثايق زياد به علت عدم انتقال مالكيت دارايي، امكان تامين مالي بلندمدت، برخورداري از مشوق‌هاي مالياتي و... از مهمترين مواردي است كه تامين مالي به روش ليزينگ را در مقايسه با تامين مالي به شيوه اخذ تسهيلات از بانك‌ها، جذاب‌تر مي‌كند. 

شايد بتوان گفت مهمترين مرحله در فرآيند اعطاي تسهيلات مالي و اعتباري به روش ليزينگ، مرحله اعتبارسنجي متقاضي اخذ تسهيلات است، چراكه درصورت تائيد پرونده متقاضي در مرحله اعتبارسنجي است كه گام بعدي يعني انعقاد قرارداد ليزينگ اتفاق مي‌افتد. آنچه كه بطـور ويژه در گام اعتبارسنجـي مورد ارزيابي قرار مي‌گيرد، ريسك اعتباري متقاضيان است. در ادامه، ضمن برشمردن انواع ريسك پيش روي شركت‌هاي ليزينگ، ريسك اعتباري و اقسام آن تشريح شده است.

3- انواع ريسك در شركت‌هاي ليزينگ 

شركت‌هاي ليزينگ عمدتا با طيف وسيعي از ريسك‌ها مواجه‌اند:

3-1           ريسك اعتباري (Credit Risk):

           در ادامه بطـور مفصل تشريـح شـده است.

3-2           ريسك عملياتي (Operational Risk)

اين ريسك ناشي از احتمال عدم كفايت يا ايجاد مشكل در فرآيندها و كنترل‌هاي داخلي شركت ليزينگ است كه با فناوري، كاركنان، ساختار سازماني و ساير عوامل موثر در اداره شركت مرتبط است.

3-3           ريسك قانوني (Legal Risk)

اين ريسك ناشي از احتمال عدم رعايت قوانين، مقررات، رويه‌هاي اجرايي و استانداردهاي اخلاقي مي‌باشد. 

3-4           ريسك شهرت (Reputation Risk)

اين ريسك ناشي‌ از مخدوش شدن اعتبار صنعت يا شركت ليزينگ به دليل وجود كاستي‌ها در شيوه‌هاي كار و يا عدم رعايت قوانين و مقررات است.

3-5           ريسك نرخ سود (Interest rate Risk)

اين ريسك، به زيان احتمالي ناشي از تغييرات در نرخ سود ارتباط دارد، چراكه تغيير نرخ سود، بر ميزان سود، هزينه‌ها و نيز ارزش دارايي‌ها و بدهي‌هاي شركت تاثيرگذار است.

3-6           ريسك نقدينگي (Liquidity Risk)

ريسك نقدينگي به عواقب ناشي از فقدان نقدينگي كافي براي ايفاي تعهدات شركت ليزينگ در سررسيدهاي معين مربوط است.

3-7           ريسك بازار (Market Risk)

اين ريسك به زيان ناشي‌از تغيير در قيمت ابزارهاي مالي نظير انواع اوراق مشتقه ارتباط دارد.

3-8           ريسك نرخ ارز (Foreign Exchange Risk)

ريسك نرخ ارز، بيانگر زيان احتمالي ناشي از نوسانات در نرخ ارز مي‌باشد. اين ريسك، به‌ويژه براي شركت‌هاي ليزينگ مرزگذر كه مبادلات بين‌المللي دارند، بسيار حائز اهميت است.

3-9           ريسك استراتژيك (Strategic Risk)

اين ريسك، با فرايند تعيين اهداف، استراتژي‌ها و خط‌مشي‌هاي مناسب ارتباط دارد.

4-  ريسك اعتباري در صنعت ليزينگ

ريسك اعتباري در صنعت ليزينگ، از سه بخش تشكيل شده است:

الف- ريسك مستاجر (Leasee Risk) : اين ريسك به زيان احتمالي ناشي از عدم ايفاي تعهدات مستاجران در پرداخت اقساط اجاره، مربوط است. به بيان ديگر، اين ريسك بيانگر احتمال نكول تعهدات مشتريان (مستاجران) در قبال شركت ليزينگ است.

ب- ريسك دارايي (Asset Risk): دارايي مورد اجاره، وثيقه اصلي يك قرارداد اجاره است. ريسك دارايي شامل ريسك ناشي از مشكلات مربوط به بازپس‌گيري دارايي مورد اجاره از مستاجر، هزينه‌هاي احتمالي مربوط به فروش دارايي مورد اجاره و عدم تطابق بين ارزش بازار دارايي و تعهدات باقيمانده مستاجر است.

ج- ريسك تامين‌كننده / فروشنده (Supplier Risk): اين ريسك ناشي از عدم توانايي فروشنده دارايي مورد اجاره در تحويل به‌موقع دارايي يا كاركرد صحيح دارايي مي‌باشد. تاخير در تحويل دارايي و همچنين عدم كاركرد صحيح دارايي مورد اجاره، بطور مستقيم در افزايش احتمال نكول تعهدات مستاجرين نقش دارد و اين احتمال را افزايش مي‌دهد.

تفاوت مدل‌هاي سنجش ريسك اعتباري در شركت‌هاي ليزينگ و بانك‌ها:

مدل‌هاي اعتبارسنجي در بانك‌ها صرفا برمبناي احتمال نکول تعهدات مشتريان عمل مي‌کند. به بيان ديگر، خروجي اين مدل‌هاي آماري عبارتست از احتمال نکول مشتري و يا معوق شدن اقساط. بر همين اساس، با استفاده از مدل‌هاي پيشرفته اعتبارسنجي در بانك‌ها مي‌توان دامنه‌اي براي احتمال نکول و يا معوق شدن اقساط مشتري مشخص و در نتيجه ريسك اعتباري وي را تعيين نمود. نكته حائز اهميت در مدل‌هاي اعتبارسنجي بانكي اين است كه اغالب اين مدل‌ها سعي مي‌كنند با استفاده از اطلاعات تاريخي و گذشته، اعتبار مشتري را در پرداخت اقساط پيش‌بيني کنند.

براين اساس، ازمنظر مديريت ريسک اعتباري، تسهيلات بانک‌ها و شركت‌هاي ليزينگ در ابعاد زير با هم تفاوت دارند:

1-   شرکت‌هاي ليزينگ بطور معمول مالک دارايي هستند، اما بانک‌ها مي‌توانند سند دارايي مورد نظر را تنها به عنوان وثيقه و يا رهن نگهداري کنند. بنابراين، شركت‌هاي ليزينگ برخلاف بانك‌ها، علاوه‌بر ريسك مشتري، با ريسك دارايي هم مواجه‌اند.

2-   تجهيزاتي که بصورت ليزينگ واگذار مي‌شود معمولا داراي بازار ثانويه است، لذا به شرکت‌هاي ليزينگ اين امکان را مي‌دهد که در شرايط اطمينان و با درنظر داشتن قيمت دارايي در پايان دوره اجاره، نسبت به خريد دارايي و واگذاري آن بصورت ليزينگ اقدام نمايند. فروش اين دارايي‌ها در بازار بسيار آسانتر از مالک شدن دارايي مرهونه (در سيستم بانكي) است و موجران مي‌توانند مديريت بهتري بر روي قراردادها داشته باشند.

3-   دوره اجاره معمولا طولاني‌تر از دوره بازپرداخت تسهيلات بانكي است. به بيان ديگر، برخلاف ساير ابزارهاي تامين مالي كه عمدتا ميان‌مدت و كوتاه‌مدت هستند، تامين مالي به روش ليزينگ يك تامين مالي بلندمدت است و همين امر، مديريت ريسك اعتباري را در شركت‌هاي ليزينگ، در مقايسه با بانك‌ها تاحدي پيچيده‌تر مي‌كند.

4-   نوع رفتار مستاجر در طول دوره اجاره متفاوت است. به بيان ديگر، باتوجه به تاثير مستقيم كيفيت دارايي مورد اجاره در پرداخت اقساط اجاره، ممكن است يك مستاجر كه در ابتدا، جزو مشتريان خوش‌حساب شركت ليزينگ محسوب شده است، در طول دوره اجاره به ترتيب ازنظر رتبه‌بندي اعتباري، تنزل جايگاه پيدا كند. به اين حالت، اصطلاحا تغيير وضعيت مستاجر (Migration) گفته مي‌شود.

5-   شرکت‌هاي ليزينگ ارتباط و همکاري تنگاتنگي با فروشنده کالا دارند تا بتوانند کالاي مورد نظر را براي اجاره تهيه کنند، برخي از فروشنده‌ها بصورت خريد و اجاره مجدد (باي‌بك) اقدام به فروش محصولات خود به شرکت‌هاي ليزينگ مي‌نمايند که اين امر خود به کاهش ريسک فروش مجدد دارايي منجر مي‌شود

تفاوت‌هاي ماهوي ريسک اعتباري در شرکت‌هاي ليزينگ با بانك‌ها، اين نکته را خاطر نشان مي‌کند که مدل‌هاي اعتبارسنجي نبايد تنها به مسايل مربوط به بازپرداخت توجه کنند، بلکه مسايلي مانند هزينه‌هاي معاملاتي و فروش مجدد دارايي در پايان دوره اجاره را نيز بايد در محاسبات خود مدنظر قرار دهند.

5- الزامات طراحي مدل اعتبارسنجي در صنعت ليزينگ

مدل اعتبارسنجي مشتريان در صنعت ليزينگ بايد يک رابطه متعادل و منطقي بين ريسک نکول مشتري و سود يا زيان ناشي از فروش دارايي هنگام نكول مشتري (ترکيبي از زيسک فروشنده و فروش مجدد دارايي) برقرار کند. در ليزينگ، برخلاف مدل‌هاي سنتي بانکي، اين امکان وجود دارد که فروش دارايي هنگام نکول مشتري براي شركت ليزينگ سودآوري داشته باشد. براين اساس، براي مدل‌سازي ريسك اعتباري در شركت‌هاي ليزينگ پنج نوع اطلاعات زير لازم است:

1. احتمال نكول مشتري (Probability Of Default)

براي ارزيابي احتمال نكول مشتري، رويكردهاي مختلفي وجود دارد. ازجمله اين رويكردها مي‌توان به تحليل تاريخي داده‌ها (Historical Data) اشاره كرد. در اين رويكرد، درصد نكول متقاضيان بهره‌گيري از تسهيلات اجاره براساس رتبه اعتباري متقاضيان، در طول دوره اجاره مشخص مي‌گردد. نمودار ذيل، نرخ نكول پيش‌بيني شده براي طيف مختلف متقاضيان تسهيلات اجاره نشان مي‌دهد:

2. تغيير وضعيت (Migration):

نحوه و ميزان نوسانات احتمال نكول تعهدات مستاجر در طول دوره اجاره را نشان مي‌دهد. براساس پارامتر تغيير وضعيت، يك مستاجر اگرچه ممكن است در ابتداي دوره اجاره، اقساط خود را بطور منظم پرداخت نمايد، اما اين روند لزوما در طول دوره اجاره بطور يكسان ادامه پيدا نمي‌كند و ريسك نكول تعهدات مشتري بطور مستمر، در طول دوره اجاره در حال نوسان و تغيير است. اين نوسان ممكن است تحت تاثير عوامل متعددي همچون كيفيت نامناسب دارايي، كيفيت نامناسب خدمات پس از فروش، شرايط نامناسب اقتصادي و... باشد. جدول زير، ميزان تغيير در رتبه اعتباري مستاجر در طول دوره اجاره را در مقايسه با رتبه اعتباري وي در ابتداي دوره اجاره، نشان مي‌دهد:

3. بازيافت دارايي (Recovery):

 احتمال بازيافت دارايي درصورت نكول تعهدات مشتري و ريسك‌هاي مرتبط با فروش مجدد دارايـي را با پارامتر بازيافت ارزيابي مي‌كنند. به بيان ديگر، پارامتر بازيافت نشان مي‌دهد درصورت عدم توان ايفاي تعهدات توسط مشتري، شركت ليزينگ با فروش دارايي مورد اجاره چقدر از مطالبات خود را مي‌تواند بازيافت نمايد. نمودار زير، روند كاهش ارزش دارايي مورد اجاره را در طول دوره اجاره نشان مي‌دهد:

4. ريسك فروشنده (Supplier Risk):

همانگونه كه در تعريف ريسك اعتباري هم ذكر شد، ميزان پايبندي فروشنده/ تامين‌كننده دارايي مورد اجاره در ايفاي تعهدات خود در قبال شركت ليزينگ، به عنوان مالك دارايي و مستاجر، به عنوان استفاده كننده از منافع دارايي، بطور مستقيم در احتمال نكول مشتري و همچنين ريسك ناشي از فروش مجدد دارايي تاثيرگذار است.

5. ميزان نوسانات چهار رويداد فوق‌الذكر در طول دوره اجاره:

 بديهي است كليه مواردي كه در بالا به آنها اشاره شد، در طول دوره اجاره كه نسبتا دوره بلندمدتـي است، ثابت نمي‌ماند. بنابراين ضروري است در محاسبه ريسك اعتباري، نوسانات اين عوامل نيز بطور كامل مد نظر قرار گيرد.

مدل‌هاي مختلفي در زمينه اعتبارسنجي مشتريـان ليزينگ وجود دارد، مدل‌هاي آماري، سيستم‌هاي خبره و مدلهاي ترکيبي، از جمله مدل‌هايي هستند كه در اين خصوص بكار مي‌روند. اما آنچه مشخص است اينست که بهترين مدل اعتبارسنجي براي يك شرکت ليزينگ  به کميت و کيفيت داده‌هاي موجود بستگي دارد. فارغ از اينکه قصد داريم از چه مدلي براي اعتبارسنجي مشتريان ليزينگ استفاده کنيم، شايد بتوان گفت تحليل شكاف يكي از بهترين ابزارها و از الزامات اساسي سنجش ريسك اعتباري در شركت‌هاي ليزينگ است. تحليل شكاف همچنين مهمترين وجه تمايز مدل‌هاي اعتبارسنجي در شركت‌هاي ليزينگ با بانك‌ها به شمار مي‌رود، چراكه پايه و اساس اين تحليل، بر ارزيابي روند تغييرات قيمت بازار دارايي و ارزش باقيمانده دارايي مورد اجاره بنا نهاده شده است.   

تحليـل شکاف

تحليل شکاف عبارتست از بررسي ارتباط ميان روند تغييرات قيمت بازار دارايي و ارزش باقيمانده دارايي مورد اجاره. تحليل شكاف معمولا بصورت گرافيكي نمايش داده مي‌شود.  با ترسيم منحني استهلاک بازار در مقابل کالاي خريداري شده مي‌توان اختلاف بين قيمت بازار وقيمتي را که ما براي فروش مجدد دارايي در صورت نکول مستاجر پيش‌بيني کرده‌ايم، بدست آورد. در اينصورت مي‌توان تعيين كرد کـه اگر شرکت در طي دوره پرداخت اجاره، هر زمان مجبور به فروش دارايي شود، آيا سود ميکند يا زيـان؟

اين روش اگرچه ساده بنظر مي‌رسد اما يک ابزار قدرتمند براي مديريت ريسک اعتباري در شركت‌هاي ليزينگ است. سياست‌هاي اعتباري و ريسک‌پذيري شرکت مي‌تواند با توجه به اين شکاف‌ها تعريف شود. بطور مثال اگر اين شکاف براي يک مشتري زياد باشد بايد تمهيدي براي کاهش و يا حذف اين زيان انديشيد. در شکل زير نمودار گرافيکي تحليل شکاف آورده شده است.

همانطور که در شکل فوق مشخص است، تا قبل از ماه 36 يک  شکاف منفي بين ارزش باقيمانده دارايي و ميزان تعهدات باقيمانده مستاجر وجود دارد، يعني در اين دوره، ارزش باقيمانده دارايي از ميزان تعهدات باقيمانده مستاجر در قبال شركت ليزينگ كمتر است. بنابراين، تا قبل از ماه 36، درصورتي كه مستاجر بنا به هر دليل از ايفاي تعهدات خود در قبال شركت باز بماند، شركت با ريسك ناشي از تفاوت قيمت دارايي با ميزان تعهدات باقيمانده مستاجر مواجه خواهد بود. با توجه به اين نمودار، مي‌توان مجموع زيان‌هاي احتمالي در طي دوره، بيشترين مقدار زيان و ماه‌هايي را که در حالت زيان قرار داريم، مشخص نمود.

آنچه مشخص است شركت ليزينگ بدنبال کنترل شکاف‌هاي منفي است و در ماه‌هايي که شکاف مثبت است اقدام خاصي انجام نمي‌دهد. شکاف‌هاي منفي را مي‌توان با افزايش اجاره‌بها، افزايش مبلغ پيش‌پرداخت يا کوتاه‌کردن مدت اجاره از بين برد. همچنين بهره‌گيري از سازوكارهايي مانند بيمه اعتباري در كاهش ريسك ناشي از افت قيمت دارايي موثر است.

6- نتيجه‌گيـري

بطور خلاصه بايد گفت: که مدل‌هاي اعتبارسنجي در شرکت‌هاي ليزينگ با مدل‌هاي مربوط به وام‌دهي در بانک‌ها متفاوت است. ارزيابي و مديريت ريسک فروشنده کالا و فروش مجدد دارايي بسيار پيچيده‌تر از مشخص کردن احتمال نکول مشتري به تنهايي است. اندازه‌گيري ريسک نکول مشتري در مقابل ريسک فروش مجدد داراي در بازار ثانويه بسيار کم اهميت‌تر  و آسانتر است. البته اين ريسک در صورت وجود يک فروشنده معتبر و قابل اعتماد کاهش مي‌يابد. تحليل شکاف نيز به ما کمک مي‌کند اين ريسک را بخوبي کنترل و مديريت کنيم. بطور مثال يک طرح پر خطر را رد کنيم و يا در صورت پذيرش براي مشتري محدوديت‌هايي قائل شويم. طراحي يک مدل نرم‌افزاري اعتبارسنجي با در نظر گرفتن ريسک‌هاي خاص مذکور مي‌تواند کمک شايان توجهي به مديريت ريسک در صنعت ليـزينگ داشتـه باشد.

منابع و مآخذ

1. Walker, townsend  (2006). " Managing Lease Portfolios". Wiley Finance

2. سازمان بين‌المللي كار، "ليزينگ براي بنگاه‌هاي اقتصادي كوچك و متوسط". ترجمه شركت ليزينگ صنعت و معدن. چاپ اول، 1385

3. بدري، احمد. "مديريت ريسك در صنعت ليزينگ". مقاله ارائه شده در اولين همايش صنعت ليزينگ، فرصت‌ها و چالش‌ها، 1384

4. گلستاني، مهدي. " مقايسه مدل‌هاي اعتبارسنجي در بانك‌ها و شركت‌هاي ليزينگ". مقاله چاپ شده در فصلنامه رهاورد ليزينگ  پول، 1387

5. سودير آممبال. " آموزش ليزينگ". ترجمه شركت ليزينگ صنعت و معدن. چاپ اول، 1386